Paulus Jansen

Weblog
Paulus Jansen

Wethouder wonen, ruimtelijke ordening, sport, dierenwelzijn en vastgoed in de gemeente Utrecht

maandag 21 oktober 2013, 21.53 uur – paulus
Categorie: energie & klimaat

Noorwegen straks groene batterij van Europa?

De stormachtige groei van wind- en zonnestroom stelt uitdagingen aan het balanceren van het elektriciteitsnetwerk. Stroom die je opwekt moet je direct ook gebruiken. Zo niet: dan ontstaat er onbalans en gaat het licht uit (zie waait de spanning van het net af?, Spanning 4/2013). Kolen- en kerncentrales zijn baseload vermogen, dat niet bijster geschikt is om de pieken en dalen van de wind- en PV-productie op te vangen. Gascentrales zijn al flexibeler, maar waterkracht is op het gebied van flexibiliteit top. En laten de Noren nu juist een overvloed aan waterkracht hebben.


Statkraft investeert met name buiten Noorwegen zwaar in windparken, waaronder een aandeel van 25% in een 2,4GW park op de Doggersbank

Met de commissie EZ van de Tweede Kamer bezochten we vanmiddag eerst NordPool, de spotmarkt voor elektriciteit in Scandinavië, de regio met de best geïntegreerde elektriciteitsmarkt van Europa. Een paar straten verderop in Oslo vind je het hoofdkwartier van Statkraft, de grootste producent van duurzame elektriciteit in Europa. In 2012 werd 97% van de productie van Statkraft opgewekt met waterkracht en (een beetje) wind.

NordPool is een beurs voor de korte termijn handel in elektriciteit, voor Scandinavië en de overige landen rond de Oostzee. Deze handel is van groot belang om de balans tussen vraag en aanbod zo efficiënt mogelijk te organiseren. Naarmate de variatie in vraag en aanbod toeneemt en de voorspelbaarheid afneemt wordt het interessanter om de marktintegratie over een groter gebied uit te breiden. Daarvoor heb je extra kabels nodig, om voorheen gescheiden markten met elkaar te verbinden. Iedereen is het inmiddels vergeten, maar tot 1965 was de elektriciteitsproductie in Nederland nog in handen van provinciale elektriciteitsbedrijven, die hun werkgebied (vrijwel) stand alone bedienden. Door het landelijk koppelnet werd een aanzienlijke efficiencyslag in de elektriciteitsvoorziening mogelijk. Op dit moment staan we aan het begin van een volgende integratieslag op NW-Europese schaal, die een sterke samenhang heeft met de nieuwe eisen die een meer duurzame energievoorziening aan het elektriciteitsnetwerk stelt.

Maar behalve kabels en leidingen heb je ook een transparante markt nodig voor systeemintegratie, en dat is het werkgebied van NordPool. Die zijn 20 jaar geleden (toen nog als Statnett Marked) begonnen te pionieren met een day-ahead spotmarkt, zes jaar later gevolgd door Elbas, een intraday spotmarkt, waar tot een uur voor levering nog in productiecapaciteit gehandeld kan worden. Hans Randen, directeur Europese integratie van NordPool, is groot voorstander van een fusie van NordPool met enkele andere regionale spotmarkten in NW-Europa, waaronder de APX. Ik denk dat hij dat goed ziet.

Randen denkt dat de spotmarkt in combinatie met slimme meters ook de condities creëert voor meer vraagsturing, ook door kleinere afnemers. Je kan de balans in het netwerk verzorgen aan de aanbodzijde, door productiecapaciteit bij- of af te schakelen. Maar vaak is het veel economischer om elektriciteitsvraag, die niet urgent is, even naar voren te halen of juist uit te stellen. Een voorbeeld zijn grote vrieshuizen. Als je die iets beter isoleert en voorziet van een koudebuffer kan je de koelmachines inschakelen op het moment dat je stroom in overvloed hebt. Bij de kleinverbruikers kan je hetzelfde doen met de wasmachine of de vaatwasser. Stel dat die een capaciteit van 1,5kW vragen als ze draaien, dan zijn 100.000 (vaat)wasmachines die je van afstand kan in- of uitschakelen goed voor 150MW regelvermogen. Ik vind de mening van Randen wel een steuntje in mijn rug, omdat de motie Jansen-Leegte vraagt om het ontwikkelen van een nieuw variabel elektriciteitstarief voor kleinverbruikers, waardoor die kunnen gaan profiteren van vraagsturing. Dat lijkt ons een potentiële killer-app voor de slimme meter, die nu alleen ’slim’ is voor de netbeheerders en energiebedrijven.

Na NordPool gingen we op bezoek bij Statkraft, waar het gesprek vooral ging over de versterking van de verbindingen (interconnecties) tussen Noorwegen en de rest van Europa en het uitbouwen van de 10.800MW waterkrachtcentrales naar pomp-accumulatiecentrales, die zeer snel de variatie in duurzame elektriciteitsproductie met wind- en PV kunnen opvangen. Voor de Noren is interessant dat stroom bij plotselinge krapte veel duurder is dan op een moment dat het hard waait of de zon schijnt. De waterkrachtcentrales, die in het verleden vooral voor binnenlands gebruik gebouwd zijn, met een min of meer stabiele productie, staan steeds vaker stil om vervolgens tijdens piekuren op dubbel vermogen te draaien.

Het Groene-Batterij-Scenario is overigens een stuk minder straight forward dan ik hier nu beschrijf. Zie bijvoorbeeld het artikel ‘The political feasability of Norway as the green battery of Europe’, Anne Therese Gullberg/CICERO, Elsevier/2013. Maar ik denk toch dat de Noren, die de afgelopen twintig jaar rijk geworden zijn van fossiele brandstoffen, het straks nog eens dunnetjes over gaan doen met groene stroom!

9 reacties »

  1. Ik heb een Noors familielid en die klaagt over de aantasting van het schitterende Noorse landschap door de grote hoeveelheid hoogspanningsleidingen (die daar niet onder de grond kunnen). Ook verdwijnen er voor elk stuwmeer watervallen.
    Ik snap dat er een belangenafweging nodig is, maar toch: hoe gaan de Noren hiermee om?

    Reactie door bernard gerard — oktober 22, 2013 @ 10:54 pm

  2. @1 Bernard Gerard.

    Het staat me bij dat al zeker 20 jaar geleden de Samen zich in hun bestaan aangetast voelden door verlies van weidegrond voor de rendieren door het onstaan van stuwmeren. Maar daarna nooit meer iets over gehoord.

    Roelf

    Reactie door R. van Bergen — oktober 23, 2013 @ 10:17 am

  3. Gemakshalve blijft de omvang van de Noorse (mogelijke) waterkrachtbuffer onvermeld. Nu al gebruiken de Denen die opslagbuffer en kregen Nederland en Engeland een nieuwe stroomkabel.
    Vergeet de Duitsers niet met hun huidige probleem op windrijke, zonnige dagen. Dat kan allemaal in Noorwegen gebufferd worden?

    De omzetting van piekstroom in waterstof of zonodig aardgas lijkt me kansrijker of staren we ons blind op Noorse kansen met de bijbehorende natuuraantasting?

    Reactie door roland — oktober 23, 2013 @ 1:06 pm

  4. @Bernard,
    Bij ons bezoek aan Statnett kregen we de volgende informatie:
    Bij de ontwikkeling van een waterkrachtcentrale krijgen de omliggende gemeenten financiële compensatie in de vorm van gratis elektriciteit (die ze evt. mogen doorverkopen) en extra inkomsten uit onroerend goed belasting.
    Bij de aanleg van een nieuw hoogspanningstracé krijgen de gemeenten noch individuele omwonenden enige financiële compensatie. Dat staat overigens wel ter discussie, nu de komende tien jaar in Zuid-Noorwegen stevig geïnvesteerd gaat worden in nieuwe infrastructuur.
    Op dit moment gaat Statnett uit van nog maximaal 25% groeipotentie voor hydro, waarvan een flink deel door modernisering van bestaande installaties.

    Reactie door Paulus — oktober 24, 2013 @ 8:34 pm

  5. @Roland,
    De Noorse stuwmeren worden nu al in flinke mate gebruikt voor het balanceren van vraag en aanbod. Er liggen al drie interconnecties met Denemarken en een met Nederland. ’s nachts importeren de Noren stroom vanuit het Europese continent en draaien de eigen hydrocentrales op deellast. Overdag, met name tijdens de piekuren, exporteren de Noren en draaien de hydrocentrales op vol vermogen.
    Dat effect kan versterkt worden door (zonder wijzigingen aan de stuwmeren) het pomp- en generatorvermogen te verdubbelen. Zo kan je waterkracht gebruiken om een groter deel van de vraagpiek te leveren, terwijl in de daluren overtollige wind- en PV-stroom gebruikt wordt om water weer naar boven te pompen.

    Reactie door Paulus — oktober 24, 2013 @ 8:40 pm

  6. Kenmerk van al die mooie windplannen is dat ze niet opschaalbaar zijn en dus een doodlopende weg vormen. Het is onrealistisch dat de Noren alle elektrische energie van NL leveren bij windstilte. Dan zouden al onze centrales in Noorwegen staan. Minstens 2x die capaciteit, omdat windenergie bij vlagen wordt geproduceerd. Huishoudens in NL verbruiken 70GWh per dag elektrische energie, daarvoor zouden 9 kabels naar Noorwegen volstaan. Vermenigvuldig dit met 5, als elektriciteit ook gas vervangt. Tel nog 6 kabels bij als alle personenauto’s elektrisch rijden. Dan nog de industrie, die een veelvoud verbruikt van huishoudens.
    Alle maatregelen tot dusver zijn voorbarig en weggegooid geld. Helaas.
    Ze zijn ingegeven door een romantische, van de rede afgekeerde, maatschappijvisie.
    Politiek: durf niets te doen. Er is nog voor minstens 100 jaar fossiele energie.
    Besteed geld aan research: opslagsystemen, synthetische brandstoffen, kernenergie.
    Dat laatste is de enige weg om bij de huidige bevolkingsomvang de welvaart te handhaven.

    Reactie door D.E.Dirkse — januari 16, 2014 @ 11:10 am

  7. pool supplies near methuen ma…

    Weblog Paulus Jansen » Noorwegen straks groene batterij van Europa?…

    Trackback door pool supplies near methuen ma — september 4, 2015 @ 4:14 am

  8. sbo222…

    Weblog Paulus Jansen » Noorwegen straks groene batterij van Europa?…

    Trackback door sbo222 — oktober 15, 2015 @ 9:21 pm

  9. I do not know if it’s just me or if perhaps everybody else experiencing problems with your website.
    It appears as though some of the text on your content are running off the screen. Can someone else please comment and let
    me know if this is happening to them too? This could be a issue with my internet browser because I’ve had this happen before.
    Kudos

    Reactie door paintball — september 30, 2017 @ 9:10 pm

RSS-feed voor reacties op dit bericht. TrackBack URI

Geef een reactie

www.sp.nl